استرس گرمایی در طیور گوشتی

افزایش دمای محیط می تواند بر عملکرد طیور صنعتی اثرات مخرب داشته باشد و زمانیکه با افزایش رطوبت نیز همراه باشد، این اثرات مضر بیشتر می گردد.
استرس گرمایی با آسایش طیور و افزایش راندمان تولید تداخل دارد. طیور در طول تنش گرمایی می بایست به منظور جلوگیری از مرگ ناشی از گرمازدگی به تنظیم دما و سازگاری با آن اقدام نمایند، در نتیجه بهره برداری از تمام پتانسیل ژنتیکی طیور غیر قابل ممکن می گردد.
بایستی توجه داشت که دمای طبیعی بدن طیور حدود ۴۱ درجه سانتیگراد است و دمای محیط وقتی به ۳۵ درجه سانتیگراد برسد طیور در آستانه ورود به محدوده استرس گرمایی قرار خواهند گرفت . دمای مناسب در طیور گوشتی در سن ۴۲ روزگی ۱۷ درجه سانتیگراد است ودرصورتیکه در دوره پرورش دما بیش از ۲۰ درجه سانتیگراد باشد بعد از ۳۰ روز با کاهش مصرف دان روبرو خواهیم شد .
این مقاله مروری دارد بر، بررسی برخی از اثرات استرس گرمایی روی طیور گوشتی و روش هایی که می تواند توسط تولیدکنندگان اعمال شود تا بخشی از اثرات تخریبی استرس گرمایی روی عملکرد آنها کاهش یابد.

پاسخ فیزیولوژیکی طبیعی طیور به استرس گرمایی به چه صورت می باشد؟
طیور گوشتی در ارتباط با افزایش دمای محیط تغییرات رفتاری بسیار زیادی نشان می دهند که به آنها اجازه می دهد تعادل گرمایی بدن خود را با محیط اطراف دوباره برقرار کنند. تعدادی از آنها در طی استرس گرمایی استراحت بیشتری می نمایند و تعدادی نیز کاملا آرام و بی حرکتند و برخی نزدیک دیوارها یا آبخوریها قوز کرده، معمولا بالهای خود را باز کرده و از بدن دور نگه می دارند تا دمای بدن خود را کاهش دهند. در داخل بدن جریان خون از اندامهای خاص نظیر کبد، کلیه و روده ها به عروق متسع یافته محیطی (پوست) به منظور تسهیل در از دست دادن گرما منحرف می گردد. افزايش PH خون اختلال توازن اسيد – باز، کاهش توان توليد، توليد لاشه هايي سبکتر و با چربي بيشتر، افزايش دفع الکتروليت هاي خون از قبيل سديم، پتاسيم، کلسيم، منيزيم، فسفر، آهن، روي، موليبدن، مس و بي کربنات، رقيق شدن خون و کاهش هماتوکريت از جمله عواقب ديگراسترس گرمائي مي باشد.
Hyperventilation یا ) pantingله له زدن ، افزایش تنفس سریع و عمیق) در دوره افزایش گرمای محیطی اتفاق می افتد. در پرندگان از دست دادن گرما از طریق خنک سازی تبخیری سبب تولید گرمای بیشتری می شود. با این حال pantingنیاز به افزایش فعالیت عضلانی و آن نیز نیاز به انرژی بیشتری دارد که همراه با استرس گرمایی می باشد. بنابراین کاهش بازده انرژی همراه با آب و هوای گرم می باشد. به طور معمول pantingهنگامی رخ می دهد که دمای محیط به حدود c° 30 یا بیشتر برسد. رطوبت نسبی در از دست دادن گرمای تبخیری از طریق panting اثر می گذارد. طیور گوشتی همانند سایر پرندگان نمی توانند افزایش گرمای محیط همزمان با افزایش رطوبت نسبی را تحمل نمایند. اگر دما و رطوبت همزمان افزایش یابد، مرگ به واسطه گرمازدگی بخصوص در پرندگان سنگین تر بسیار سریع اتفاق می افتد. در پرندگان panting سبب خروج تقریبا 540 کالری در هر گرم از آب خارج شده توسط ریه ها می شود.

چگونه panting روی pH یا توازن اسید – باز در طیور گوشتی اثر می گذارد؟
در حالت عادی pH خون در کلیه ها و ریه ها توسط سیستم های بافری مختلف که از تغییرات سریع در pH جلوگیری می کنند، کنترل می شود. با این حال همزمان با افزایش سرعت تنفس در هنگام استرس گرمایی در طیور میزان دی اکسید کربن خون کاهش یافته، آلکالوز تنفسی ( افزایش pH - قلیایی شدن خون) رخ می دهد. استرس گرمایی همچنین میزان پتاسیم و سایر مواد معدنی در بدن را کاهش می دهد. تغییر در توازن الکترولیتی در بدن نیز اتفاق می افتد.

آیا می بایست در هنگام استرس گرمایی انتظار کاهش مصرف غذا را داشته باشیم؟
بله – طیور گوشتی در آب و هوای گرم مصرف غذایشان را کاهش می دهند. این یک قسمتی از سازگاری فیزیولوژیکی آنها در مقابله با استرس حرارتی می باشد. کاهش دریافت غذا سبب کاهش مواد غذایی لازم روزانه برای رشد می گردد. با این حال هر چه مواد غذایی کمتری برای متابولیز وجود داشته باشد به معنی آن است که گرمای کمتری توسط بدن تولید می شود. به این ترتیب حتی اگر رشد آنها کند شود، راحت تر می توانند دراین شرایط سازگار شوند، چراکه گرمای کمتری برای از دست دادن موجود می باشد.
تحقیقات نشان می دهد اگر در طی استرس گرمایی بخصوص در طول گرمترین ساعات روز جذب غذا افزایش یابد، میزان زنده ماندن و بقاء طیور گوشتی کاهش می یابد.

چرا می بایست در طی استرس گرمایی اقدام فوری بعمل آید؟
علاوه بر تلفات استرس گرمایی، ضرر اقتصادی ناشی از استرس حرارتی در نتیجه کاهش میزان رشد و راندمان غذایی در طیور حادث می گردد. بنابراین این امر برای تولیدکنندگان طبیعی است که تمایل داشته باشند مصرف مواد غذایی را در دمای گرم تحریک نموده و بالا ببرند. هر چند تمامی روش های مدیریتی كه موجب افزایش مصرف دان یا فعالیت پرنده در گرم ترین ساعات روز می شود، ممكن است نتیجه معكوس در پی داشته باشد.
مصرف زیاد دان، دمای بدن پرنده را افزایش داده كه در نتیجه آن، تلفات نیز افزایش می یابد.
پرهیز غذایی طیور گوشتی قبل و یا در طی دوران اوج گرمایی فشار گرمایی وارد شده را کاهش داده و درصد زنده ماندن را افزایش می دهد.
پرهیز غذایی، گرمای حاصل از گوارش، جذب و متابولیسم مواد غذایی را کاهش داده و همچنین اثرات آرامش بخش بر پرنده دارد. حرکت و جابجایی در حیوانات توسط انقباضات عضلانی صورت می گیرد که آن نیز سبب تولید گرما می شود. در آب و هوای گرم این تولید گرما تنها سبب افزایش فشار گرمایی می شود. بنابراین برای کاهش فشار گرما تا آنجایی که امکان دارد باید طیور در حالت آرامش نگاه داشته شوند. این امر بخصوص در گرمترین ساعات روز بسیار قابل توجه و مهم می باشد. با سپری شدن ساعات گرم روز و كاهش گرما، جوجه های گوشتی معمولا دوباره مصرف دان را آغاز می كنند .

چگونه استرس گرمایی را در طیور کاهش دهیم؟
در شرايط آب و هوای گرم و مرطوب و در سالنهاي باز، ايجاد جريان هواي مناسب و مصرف مقدار کافی آب بسیار ضروری می باشد. تهویه نيز باید به حداکثر خود برسد. جريان هوا، خروج آمونیوم تولید شده، دی اکسیدکربن و رطوبت را تسهیل می نماید. Panting با افزایش دفع آب از ریه ها همراه می باشد، بنابراین در طی استرس گرمایی می بایست آب بیشتری توسط طیور مصرف شود تا از دهیدراتاسیون جلوگیری شود. آب آشاميدني سرد سبب تحریک مصرف آب و غذا می گردد. کاهش دمای بدن در طی استرس گرمایی در طیور گوشتی بسیار مفید می باشد. هنگامیکه دمای آب نوشیدنی پایین تر از دمای بدن باشد، گرمای اضافی بدن توسط آب جذب می شود. بنابراین فراهم کردن آب کافی و خنک در هنگام استرس گرمایی بسیار اهمیت دارد. استفاده از دان پلت، کاهش تراکم گله ( ازمهمترین عوامل کاهش احتمال بروز استرس گرمایی )، تغذیه طیور در ساعتهای خنکتر روز ( صبحها و عصرها )، جلوگیری از همزمانی پیک تولید و حد اکثر دمای سالانه مزرعه، اجرای برنامه های نوردهی متناوب در پرورش جوجه های گوشتی نیز در این هنگام مفید می باشد. معمولا هر عاملی که سبب شود در طی تنش گرمایی آب بیشتری توسط پرنده مصرف شود بسیار نافع بوده و میزان بقاء و زنده ماندن را افزایش می دهد. در حقیقت بعضی از محققین افزایش میزان بقاء و زنده ماندن طیور را در طی استرس گرمایی ناشی از مصرف مکملهای نمک نظیر بیکربنات پتاسیم، کلرید پتاسیم، کلرید سدیم و کلرید آمونیوم که مصرف آب را افزایش می دهند، می دانند.

آیا می توان رژیم غذایی مناسبی تنظیم نمود که در هنگام استرس گرمایی عملکرد طیور را ارتقاء بخشد؟
بله – استرس گرمایی سبب کاهش مصرف غذا و در نتیجه کاهش جذب مواد غذایی می گردد. بنابراین ترکیب اصلی مواد غذایی جیره باید افزایش یابد. افزایش ترکیبات پروتئینی به تنهائي اقدام درستی نمی باشد. بلکه می بایست علاوه بر آن انرژی، کالری، چربی، ویتامین و ترکیبات معدنی نیز افزایش یابند. استفاده از ویتامین c به عنوان یک ماده ضد استرس معمولا در طی دوره های استرس گرمایی استفاده می شود. استفاده از کوکسیدیواستات مناسب همانند استفاده از آنتی اکسیدانها و ممانعت کننده های رشد قارچ در غذاهای انبار شده بسیار ضروری می باشد. نقش پروتئین ها نسبت به کربوهیدراتها و چربیها در تولید گرمای متابولیک بیشتر می باشد. بنابراین تغذیه با جیره های نامتعادل و با میزان قابل ملاحظه اسید آمینه، سبب افزایش تولید گرمای متابولیک مي گردد. بنابراين بالانس اسیدهاي آمینه جیره، مسئله بسيار مهمي است. می بایست تلاش شود تا جیره ای فرموله شود که میزان پروتئین آن حداقل و از اسید آمینه های مصنوعی به خصوص متیونین و لیزین استفاده گردد.

نتیجه :
طیور تحت شرایط استرس گرمایی مجبورند یک سازگاری فیزیولوژیکی انجام دهند تا شرایط زندگی برای آنها قابل تحمل شود. مصرف غذا، کاهش و آب افزایش می یابد.
- تنظیم غذا می تواند به کاهش تولید گرمای متابولیکی کمک نموده و جذب مواد غذایی را ثابت نگه دارد. مصرف انرژی و تعادل اسید آمینه در استرس گرمایی بسیار مهم می باشد.
- تهويه مناسب سالن و تحریک مصرف آب بسیار ضروری می باشد.
- به حداقل رساندن فعالیت پرندگان در طی گرمترین ساعات روز فشار را کاهش می دهد.
- برخي عوامل محروميت غذايي، اصلاح ترکيب جيره و حذف پروتئين اضافي جيره در تخفيف اثرات زيان آور استرس گرمايي مؤثر بوده، میزان بقاء و زنده ماندن طیور را در طی استرس گرمایی افزایش می دهد.
- بعضي عوامل مديريتي از قبيل استفاده از نژادهايي که درمقابل استرس گرمايي مقاومت بيشتري دارند مانند نژادهاي گردن لخت، اعمال تاريکي در موقع استرس گرما، کاهش تراکم سالن و عادت دادن طيور به گرما، رنگ نمودن سقف سالنها، درختکاري کنار سالنها جهت سايه اندازي روي سالن در اثر بادهاي شديد سبب كاهش اثرات زيان آور استرس گرمايي مي گردد.
- بتائین از افزودنیهای ضروری جیره های غذایی نیست ولی تحت شرایط استرس، میتواند مفید واقع شود .