اسیدوز شکمبه در گاوهای شیری

اسیدوز شکمبه  (Grain Overload, Lactic acidosis, Carbohydrate engorgement, Rumen impaction ) یکی از شایع ترین اختلالات تغذیه ای هم در گاوهای شیری و هم پرواری می باشد. در صنعت پرورش گاو برنامه های تغذیه ای که نیاز به استفاده از مواد  دانه ای به عنوان منابع غذایی دارند، افزایش یافته است. به این دلیل تهیه مواد دانه ای از نظر اقتصادی ارزش بیشتری فراهم می کند.

خوردن بیش از حد مواد دانه ای، بیماری حادي در نشخوارکنندگان ایجاد می نماید که با سوء هضم، سکون شکمبه، کم آبی، اسیدوز، توکسمی، عدم تعادل، کولاپس و مرگ متناوب شناخته می شود.

انواع اسیدوز :

1. اسیدوز حاد:

اسیدوز حاد کمتر معمول است اما شدت آن بیشتر می باشد و در نتیجه مصرف سریع و بیش از حد مواد دانه ای و کاهش PH شکمبه به زیر 5/5 می باشد. یک تغییر در رژیم غذایی معمولا همراه با اسیدوز حاد می باشد.گاوهای مبتلا از شدت بيماري، آبسه های کبدی و مشکلات جنینی رنج می برند. اگر مشکلات اصلاح نشود، کاهش PH شکمبه سبب آسیب لایه های داخلی شکمبه و کاهش میزان جذب می گردد.گاو ممکن است افسرده شده، تمایلی به غذاخوردن نداشته باشد. میزان ضربان قلب افزایش يافته و اسهال موجود می باشد. تعدادی از آنها ممکن است تلف شوند. رفتار تغذیه ای نامنظم یا پرخوری توسط اسیدوز لاکتیک شدید حادث می شود.

2. اسیدوز تحت حاد:

اسیدوز تحت حاد هنگامی بروز می کند که PH شکمبه به زیر 8/5 کاهش یابد و بیشتر معمول می باشد. این حالت هنگامی اتفاق می افتد که تولید اسیدهای چرب فرار بیشتر از توان شکمبه در خنثی نمودن آنها و بیشتر از توان پاپیلاهای شکمبه برای جذب باشد. PH شکمبه به زیر 8/5 رسیده و برای ساعتها پایین می ماند.گاو ماده خشک کمتری می خورد، از اسهال خفیف رنج برده و خونریزی هم مشاهده می شود. کاهش جذب غذا، یک علامت کلیدی می باشد. با این حال بی حالی و رخوت، له له زدن، ترشح بزاق فراوان، لگد زدن به شکم و علائم عمومی ناراحتی یا استرس ممکن است مشخصه اسیدوز تحت حاد باشد. این حالت می تواند به اسیدوز حاد تبدیل شود.

علت و پاتوژنز :

بیماری در گاوهایی که به طور ناگهانی با مقدار زیادی از کربوهیدراتهای قابل هضم بخصوص مواد دانه ای دسترسی پیدا می کنند بسیار شایع است. همچنین در گاوهای پرواری که از جیره حاوی مواد دانه ای به مقدار زیاد و سریع استفاده می شود نیز حادث می گردد. گندم، جو و ذرت قابليت هضم بسیار بالا و جو دو سر کمتر قابل هضم می باشد. این بیماری در اثر خوردن ناگهانی سیب، انگور، نان، خمیر، چغندر قند، چغندر یا دانه ترش آب جو که بصورت ناکامل در کارخانه تخمیر شده اند، کمتر مشاهده شده است. مقدار خوراک مورد نیاز برای تولید بیماری حاد بستگی به نوع دانه، تجربه قبلی حیوان در برخورد با این مواد دانه ای، وضعیت تغذیه و شرایط حیوان و طبیعت میکروفلور دارند.گاوی که عادت به خوردن مواد دانه ای دارد ممکن است که 40 -30پوند  ( kg 15 – 20) مواد دانه ای بخورد و تنها علائم خفیف بیماری را نشان دهد، در حالیکه دیگران ممکن است تنها با خوردن  20 پوند (kg 10) مواد دانه ای، علائم حاد و حتی مرگ را نشان دهد.

6- 2 ساعت بعد از خوردن مقدار زیادی از کربوهیدراتهای قابل تخمیر، جمعیت میکروبها در شکمبه تغییر می کند. تعداد باکتریهای گرم مثبت ( Streptococcus bovis ) به طور مشخص افزایش می یابد که نتیجه آن تولید مقدار زیادی اسید لاکتیک می باشد. PH شکمبه به کمتر از 5 افت می کند که در نتیجه پروتوزواها، سلولیت ها و ارگانیزمهای تجزیه کننده لاکتاتها را از بین برده و در حرکات شکمبه اختلال ایجاد می کند . PH پایین به لاکتوباسیل ها اجازه تخریب کربوهیدراتها را داده و در نتیجه میزان بیشتری از اسید لاکتیک تولید می شود. وجود اسید لاکتیک، نمک و لاکتات در املاح موجود در مایع شکمبه، سبب افزایش فشار اسمزی شده که در نتیجه مقدار زیادی از مایعات به داخل شکمبه سرازیر شده و باعث کم آبی می شوند.

اسید لاکتیک سبب التهاب شکمبه و جذب آن سبب اسیدوز لاکتیک می شود. علاوه بر اسیدوز و دهیدراتاسیون، عواقب آسیب شناسی شامل تغلیظ خون،کلاپس قلبی – عروقی، نارسایی کلیوی، ضعف عضلانی، شوک و مرگ می باشد. حیواناتی که زنده می ماند ممکن است علائم Mycotic rumenitis  در چند روز، نکروباسیلوز کبدی در چند هفته یا چند ماه بعد یا لنگش خفیف و یا زخمهای شکمبه در زمان کشتار را نشان دهند.

علائم بالینی :

نتایج حاصل از خوردن کربوهیدراتها در شرایط مختلف از سوء هاضمه ساده تا اسیدوز به شدت کشنده، متفاوت می باشد و شدت آن با افزایش میزان خورده شدن بیشتر می گردد. چند ساعت پس از پرخوری، تنها اختلال قابل تشخیص شامل بزرگ شدگی شکم و احتمالا برخی از دردهای شکمی ( ضربه زدن به شکم ) می باشد. در نوع خفیف، حرکات شکمبه کاهش می یابد، اما به طور کامل حذف نمی شود. گاو بی اشتها اما هوشیار و آگاه است و اسهال شایع می باشد. حیوانات معمولا 4 – 3 روز بعد بدون هیچ گونه درمانی مجددا شروع به غذا خوردن می کنند. گاوهايي كه از اسيدوز رنج مي بر ند ممكن است  علوفه و يونجه را بيشتر از غذاهاي ديگر بخورند. همچنين بيكربنات سديم را بيشتر انتخاب نموده و مي خورند.

در طی 48 – 24 ساعت بعد از خوردن بیش از حد مواد دانه اي ( بعد از شروع علائم شدید)، برخی حیوانات زمین گیر شده، برخی گیج شده و برخی ممکن است بدون هیچ گونه سرو صدایی به صورت آرام بایستند. همه حیوانات ممکن است که به طور کامل از غذا امتناع کنند. فورا بعد از مصرف مقدار زیادی مواد دانه ای خشک، گاو ممکن است آب بنوشد. اما با شروع علائم، به هیچ عنوان آب نمی نوشند. دمای بدن معمولا کمتر از حد نرمال است. با این حال در حیواناتی که در معرض گرمای خورشید قرار گرفته اند ممکن است دمای بدن (° 41) افزایش یابد. تنفس کم عمق و سریع تا 90 – 60 بار در دقیقه می باشد. میزان ضربان قلب معمولا بر طبق شدت اسیدوز افزایش می یابد. پیش آگهی در مورد گاوهایی با میزان ضربان قلب 140 – 120 در دقیقه ضعیف می باشد. اسهال معمولا شایع است و شدید می باشد. مدفوع نرم مایل به مایع، زرد یا قهوه ای مایل به زرد و یک بوی شیرین و ترش دارد. مدفوع اغلب دارای دانه های هضم نشده غذا است که ناشی از پرخوری می باشد. در موارد خفیف کم آبی شامل 6 – 4 % وزن بدن و در موارد شدید بیشتر از 12 – 10 % می باشد.

در پرخوری شدید، انقباضات اولیه شکمبه به طور کامل از بین می رود. هر چند که صداهای غرشی ناشی از افزایش گاز در مقدار زیادی از مایعات از طریق گوشی قابل شنیدن می باشد. در بالوتمنت و گوش کردن طرف چپ تهیگاه ممکن است که صداهای Fluid-splashing در داخل شکمبه شنیده شود. در گاوهایی که پیش از این از رژیم غذایی حاوی علوفه و هم اکنون مقدار زیادی مواد دانه ای مصرف کرده اند، محتویات شکمبه از طریق  left paralumbar fossa لمس می شود که ممکن است سفت و خمیری باشد. در گاوهایی که در اثر خوردن مقدار کمتر مواد دانه ای مریض می شوند شکمبه به اندازه کافی احساس پری نمی کند، اما نسبتا در اثر مایعات اضافی ارتجاعی می شود. حیوانات به شدت آلوده تلوتلو خورده و ممكن است به اشیاء و حیوانات دیگر ضربه بزنند. رفلکس پلکی ( Palpebral reflex) آنها کند و یا اصلا وجود ندارد و رفلکس نوری مردمک  (Pupillary light reflex) معمولا وجود دارد اما کند تر از حالت عادی است.آنها معمولا بی سرو صدا دراز کشیده، اغلب سر به طرف تهیگاه چرخیده و پاسخ آنها به هر تحریکی بسیار کاهش یافته، به طوری که به نظر می رسد دچار فلج زایمان شده اند. لنگش حاد ممکن است وجود داشته باشد و معمولا در حیواناتی که به شدت مبتلا نشده اند، بیشتر دیده می شود. لنگش مزمن ممکن است هفته ها یا ماهها بعد پیشرفت کند. عدم دفع ادرار از علائم شایع در موارد حاد می باشد و دفع ادرار زیاد بعد از مایع درمانی یکی از علائم پیش آگهی خوب می باشد. مرگ ممکن است 72 – 24 ساعت بعد اتفاق افتد و پیشرفت سریع علائم حاد بخصوص زمین گیری نشانه نیاز فوری به درمان می باشد. کاهش ضربان قلب، افزایش دمای بدن، برگشت حرکات شکمبه و خروج مقدار زیادی از مدفوع نرم از علائم مطلوب می باشد. با این حال برخی حیوانات به نظر می رسد که به طور موقت بهبود یافته اند اما 4 – 3 روز بعد دوباره علائم شدید بیماری را نشان می دهند که احتمالا به دلیل التهاب قارچی شدید شکمبه باشد. مرگ ناشی از پریتونیت حاد معمولا 3 – 2 روز بعد اتفاق می افتد. در گاو بارداری که از شکل شدید بیماری زنده مانده ممکن است 14 –10 روز بعد سقط جنین اتفاق افتد. ميزان چربي شير ممكن است در گله از 3-1 % تغيير كند و زمانيكه يك بافر به جيره اضافه شود، چربي شير به حالت عادي بر مي گردد.

تشخیص :

تشخیص بیماری در صورت تاریخچه قابل دسترس آسان می باشد. ممکن است که بوسیله علائم بالینی، کاهش PH شکمبه (5 >) و آزمایش میکروفلورای شکمبه برای حضور تک یاخته ای های زنده وجود بیماری تایید شود. هنگامی که تنها یک حیوان درگیر شود و هیچ گونه تاریخچه ای از پرخوری نباشد، تشخیص کمتر آشکار است. اما علائم بالینی شامل سکون شکمبه همراه با صداهای غرغر مایع، اسهال، عدم تعادل و یک دمای طبیعی می تواند تعیین کننده باشد. هر چند که ضعف عضلانی ( فلج زایمان ) ممکن است به پرخوری شکمبه شباهت داشته باشد اما در آن اسهال و کم آبی تیپیک نمی باشد. شدت صداهای قلب کاهش یافته و پاسخ به تزریق معمولا نمایشی می باشد.

ورم پستان کولیفرمی تحت حاد و پریتونیت منتشره حاد، ممکن است به پرخوری شباهت داشته باشد، اما معمولا یک تست دقیق عامل مسمومیت را آشکار می کند. مایع شکمبه توسط Stomach tube تقریبا 4 -2 ساعت بعد از خوردن مواد دانه ای استخراج شده  وسپس آزمایش می گردد. برای جلوگیری از افزایش PH مایعات شکمبه در مجاورت با هوا، می بایست این مایعات حاصل از لوله معدی یا پاراسنتز بلافاصله آزمایش شوند. در صورتی که PH شکمبه بیش از 25 % از گوساله های آزمایش شده کمتر از 5/5 باشد، گله در معرض خطر اسیدوز می باشد. به طور معمول PH شکمبه گاو در اثر خوردن علوفه، 7 -6  و در اثر رژیم های دانه ای، 6/5 – 5 می باشد. مقدار PH زیر این محدوده به شدت بيان کننده تغذیه بیش از حد با مواد دانه اي می باشد و 5<  PH مشخصه اسیدوز حاد می باشد.گستره وسیع کاغذهای PH متر (11 – 2 ) برای استفاده در این موارد  بسیار مفید می باشد. مایعات شکمبه ممکن است به صورت میکروسکوپی بررسی شوند. 7 – 5 تک یاخته به طور معمول تحت قدرت کم دیده می شوند. در اسیدوز، تک یاخته ها عملا وجود ندارند. در رنگ آمیزی گرم از مایع شکمبه، تغییر از باکتریهای گرم منفی غالب ( در حالت عادی ) به باکتریهای گرم مثبت غالب در اسیدوز حادث می شود. همچنین افزایش لاکتات خون و سطح فسفات غیر آلی، هیپوکلسمی ضعیف و کاهش PH ادرار دیده می شود. اما به ندرت لازم است که برای تایید تشخیص از چنین معیارهایی استفاده کنیم. مشکلات تشخیص بدين شكل است که کدام حیوانات احتیاج به درمان شدید دارد (یا کشتار) و کدام نیاز به درمان نگهدارنده و کدام تنها دارای سوء هضم خفیف هست که خود به خود درمان می شود  اگر که مصرف آب و مواد دانه ای را محدود کنیم و علوفه در اختیار آنها قرار داده و وادار به ورزش نماییم و کدام نیاز به هیچ مراقبت ویژ ه ای ندارد. در بررسی کل گله،گاوهایی که در پایان روز اول عادی باشند، احتمالا وضعیت سلامتی خوب دارند. حتی اگر یک راس از گاوها مریض شود، می بایست در طی 48 ساعت همه آنها زیر نظر گرفته شوند. بیشتر گاوهایی که به مقدار زیاد کنسانتره خورده اند علائم جدی بیماری را در عرض 8 – 6 ساعت نشان می دهند. در نظر گرفتن سایر فاکتورها نظیر مدیریت تغذیه، اختلال در سلامتی گاوها نيز می بایست در تشخیص گله در نظر گرفته شود.

درمان :

در همه گاوهایی که مشکوک به خوردن مقدار زیادی کنسانتره باشند، محدودیت مصرف آب در 24 – 18 ساعت اول بسیار مهم می باشد. در صورتی که مشکل بیش از حد جدی باشد، کشتار مدنظر قرار می گیرد. در مورد گاوهایی که در پایان دوره پرورش قرار دارند، شاید انتخاب این روش اقتصادی ترین راه حل باشد. مرگ و میر در حیوانات به شدت بالاست، مگر اینکه سریعا اقدامات درمانی انجام شود. در این حیوانات، خارج نمودن محتویات شکمبه و جایگزین کردن آن باIngesta  گرفته شده از حیوانات سالم ضروری می باشد. در حیواناتی که هنوز ایستاده اند، در صورتی که آب کافی در دسترس باشد، توسط یک لوله معدی بزرگ شستشوی شکمبه ممکن است انجام شود. یک لوله بزرگ (با قطر داخلی cm 5/2 و طول 3 متر ) باید استفاده شود و آب کافی اضافه شود تا اینکه left paralumbar fossa متسع شود. سپس جریان گرانشی اجازه خروج دوباره آنها را می دهد. تخلیه شکمبه باید به دنبال تلقیح در شکمبه (تزریق داروها) انجام شود، در غير اين صورت، علائم مسمومیت شدید بروز می کند. برای تصحیح اسیدوز و کم آبی و برگرداندن عملکرد کلیه، مایع درمانی سريع لازم است. در ابتدا در طی یک دوره تقریبا 30 دقیقه ای، محلول سدیم بیکربنات 5 % می بایست از طریق IV (  kg body wt 450  L / 5 )  تزریق شود. در طی 12 – 6 ساعت بعد،  یک محلول الکترولیت متعادل یا 3/1 %  از محلول بیکربنات سدیم در سرم ممکن است از طریق IV تزریق شود تا به اندازه  kg body wt 450  L / 60 برسد. در طی این مدت دفع ادرار باید انجام گیرد و در این زمان، تزریق آنتی اسیدها معمولا غیر ضروری می باشد. در موارد خفیف، تخلیه شکمبه نیاز نمی باشد. در این موارد هیدروکسید منیزیم ( kg body wt 450 g / 500)  با آب گرم اضافه شده و به داخل شکمبه پمپ می گردد. این موارد در صورتی نیاز است که PH شکمبه بیشتر از 5 باشد و حیوان چند ساعت بعد از پرخوری هنوز هوشیار و ایستاده، تعداد ضربان قلبbpm 85 – 70، انقباضات شکمبه ضعیف، درجه حرارت بدن نرمال و به ویژه تمایل به غذا خوردن وجود داردکه دلالت بر کافی بودن درمان دارد.

در طی دوران نقاهت که ممکن است 4 -2 روز طول بکشد، یونجه با کیفیت باید داده شود و به تدریج مواد دانه ای در اختیار آن قرار دهید. اگر که 3 روز بعد از بیماری اشتها خوب شود، پیش آگهی خوب می باشد. با این حال اگر درمان برای جلوگيري از اسیدی شدن محتویات شکمبه و عفونت قارچی بعد از آن به اندازه کافی سریع انجام نشود، احتمالا 5 – 3 روز بعد مجددا عود کرده و پیش آگهی ضعیف می باشد.

پیشگیری :

• از جيره حاوي كربوهيدراتهاي بالا كه قابليت تخمير بالايي دارند، اجتناب شود. از دسترسی تصادفی گاوها با مقدار زیادی کنسانتره که به آن عادت ندارند جلوگیری شود. گاوها می بایست به تدریج در طی یک دوره 3 هفته ای با جیره حاوی کنسانتره تغذیه شوند و جیره را به نسبت 50 % با کنسانتره و علوفه های آسیاب شده تنظیم نمود. همچنين، ميزان فيبر كم جيره يا جيره هاي مرطوب و حاوي مواد قابل تخمير زياد، خطر اسيدوز را بدنبال دارند.
• استفاده از فيبرهاي بلند علوفه در جيره، سبب افزايش مدت زمان جويدن غذا و در نتيجه توليد بيشتر بزاق و نيز افزايش مدت زمان نشخوار مي گردد كه خود به  تعادل PH  شكمبه كمك مي نمايد.
• استفاده از پروبيوتيكهايي نظير مخمرهاي زنده، در تحريك توليد ميكروبهاي شكمبه و در نتيجه، بهبود روند حركات شكمبه و عمل نشخوار، مفيد مي باشد.
• با اضافه نمودن بيكربنات سديم و يا كربنات پتاسيم، به بافري نمودن شكمبه كمك شود.
• با اعمال برنامه هاي مديريتي، محيطي آرام جهت استراحت و انجام عمل نشخوار صحيح در گاوها مهيا گردد.